طبق مطالعات به عمل آمده در کشور که با توجه به فرهنگ و شیوة زندگی مردم صورت گرفته، در طراحی فضای­ سبزها همواره بازدهی اقتصادی نیز مدنظر بوده است؛ که این مسئله بیشتر در طراحی محوطه­ های مسکونی مورد توجه قرار گرفته و از اینرو در فضای­ سبز محوطه­ های مسکونی نیاز به مکانی برای کشت گیاهانی است که علاوه بر جنبة زینتی، ارزش اقتصادی نیز داشته باشند. از دیرباز در طراحی باغ­های خانگی (Domestic garden) بحث استفاده از سبزیجات (Vegetables garden) در جهان مدنظر بوده است و در ایران، بخصوص در شهرهای شمالی (با توجه به اقلیم خاص)، کشت سبزیجات می­تواند این نیاز را برطرف سازد. برای ایجاد چنین مکانی، نیاز به استفاده از گیاهان دو منظوره­ای است که ضمن دارا بودن فاکتورهای بصری (زیبایی) قابلیت مصرف خوراکی را نیز داشته باشند. برای طراحی چنین محوطه ­هایی نیاز به فراهم آوردن تمهیداتی است که طی آن تمامی نقاط باغ در دسترس بوده تا عملیات سه­ گانة زراعت (کاشت، داشت، برداشت) به سهولت انجام پذیرد.  

 

هدف از ايجاد باغ سبزيجات، استفاده ساكنين از سبزيجات تازه به عنوان مواد غذايي و همچنين بهره بردن از جنبه زينتي گياهان كشت شده در اين باغ مي‌باشد، به عبارت ديگر مي‌توان دليل ايجاد اين نوع باغ در طراحي فضاي‌سبز را بازدهي اكولوژيكي و اقتصادي آن دانست.

در اين باغ علاوه بر كاشت انواع مختلف سبزيجات مي‌توان برخي از گياهان معطر و دارويي و همچنين درختان و درختچه‌هاي ميوه‌دهنده‌اي كه تراكم شاخه و برگ كمي داشته باشند و مشكل سايه را ايجاد نكنند كشت نمود. براي جداسازي باغ سبزيجات از ساير قسمت‌هاي طرح بهتر است ازگياهان جداكننده‌اي مانند يال اسبي، انواع شمشادها و... استفاده نمود. اين گياهان عمدتاً پاكوتاه هستند و مشكلي براي عبور نور ايجاد نمي­كنند.

سبك طراحي باغ سبزيجات بايد با ساير قسمت‌هاي طرح همخواني داشته باشد و شكل و فرم كلي طرح را دارا باشد.

معرفي سبزيجات

سبزيجاتي كه كاربرد بيشتري در باغ سبزيجات دارند بر اساس قسمت­هاي قابل مصرف تقسيم­بندي و معرفي مي­شوند.

كلم‌ها[1]: كليه آن‌ها متعلق به خانواده چليپائيان[2] هستند. بر حسب گونه از برگ (كلم پيچ)، گل (كلم گل)، ساقه (كلم قمري) و جوانه‌هاي متورم (كلم بروسل) آن‌ها استفاده غذايي مي‌گردد. كلم­ها عمدتاً به عنوان سبزي­هاي فصل سرد در طراحي پاييزه و زمستانه كاربرد دارند.

كلم گل[3]

سبزي فصل خنك است و نسبت به گرما و خشكي حساس است. واريته‌هاي گوناگوني نظير كلم گل ريز، بنفش، سفيد و... دارد. غنچه‌هاي نارس بازنشده سفيد رنگ آن قسمت خوراكي و زينتي آن راتشكيل مي‌دهند.

کلم گل سبز يا کلم گل بروكلي[4]

سبزي فصل خنك است و قسمت خوراكي آن مانند كلم گل سفيد مي‌باشد اما سبزرنگ است. اين گونه در ايران كمتر شناخته شده است.

كلم پيچ[5]

كشت آن قدمت طولاني دارد، بعضي از واريته‌ها مقاومت بالايي به سرما و يخبندان دارند اما نسبت به گرما حساس‌اند. واريته‌هايي مثل كلم ساووي، كلم قرمز تابستانه، كلم پاييزه و... دارد.

كلم دكمه‌اي يا كلم بروسل[6]

چون براي مدت طولاني در بروكسل پايتخت بلژيك كاشته مي‌شد به اين نام خوانده مي‌شود. مقاومت آن در برابر سرما بيشتر از ساير كلم­هاست و تا 10 درجه سانتيگراد زير صفر نيز مقاومت مي­کند.

سبزي‌هاي ميوه‌اي[7]: اكثر اين دسته از سبزيجات متعلق به دو خانواده بادمجانيان[8] و كدوئيان[9] مي‌باشندكه اكثر آن‌ها محصول فصل گرم بوده و به سرما حساس مي‌باشند. ميوه­هاي اين گياهان علاوه بر خوراكي بودن داراي جنبه زينتي نيز در طراحي محوطه مي­باشند.

فلفل سبز[10]

سبزي يك‌ساله‌اي مي‌باشد كه گل‌هاي سفيد و ارغواني دارد. شكل ميوه در ارقام مختلف، متفاوت بوده و به اشكال كشيده نوك‌تيز، كروي و مخروطي مشاهده مي‌گردند. رنگ ميوه نارس، سبز است اما با رسيدن، به قرمز تبديل مي‌گردد.

گوجه فرنگي[11]

در مناطق گرمسير به صورت چندساله و مناطق سردسير به صورت يك­ساله مي‌رويد. در صورت  وزش دائمي بادهاي گرم و خشك گل‌ها از بين رفته و ميوه تشكيل نمي‌گردد. اين گياه به آفتاب كامل نياز دارد.

خيار[12]

انواع بوته‌اي و بالارونده دارد كه طول ساقه خزنده آن در نوع بالارونده به حدود دو متر و بوته‌اي به يك مترمي رسد. در بهاركشت شده و حساس به سرما و يخبندان مي‌باشد.

بادنجان يا بادمجان[13]

گياهيست يكساله كه گل‌هايي به رنگ بنفش و ميوه سياه ارغواني يا بنفش مايل به سياه دارد. ارتفاع بوته به 1 متر مي‌رسد.

كدوها[14]

بوته آن­ها رونده است و در بعضي گونه‌ها به طول 6 متر هم مي‌رسد. در ايران سه گونه كدو اهميت بيشتري دارند؛ كدو تنبل[15]، كدو حلوايي[16] و كدو مسمايي[17]. اين گياهان به علت رقابت با علف­هاي هرز، رونده و آويز بودن آن­ها و همچنين ميوه­هاي زيباي آن­ها كاربرد ويژه­اي در باغ سبزيجات دارند.

طالبي[18]

ساقه­هاي رونده دارد و بوته­هاي آن بسيار شبيه به بوته­هاي خيار مي­باشد. مناسب­ترين آب و هوا براي آن آب و هواي گرم و خشک مي­باشد.

هندوانه[19]

گياهي يک­ساله مي­باشد که طول ساقه­هاي آن به 5 متر هم مي­رسد. رنگ پوست آن در واريته­هاي مختلف از سفيد تا سياه کامل و رگه­هايي در بين آن­ها متفاوت است.

سبزي‌هاي برگي[20]: در اين نوع سبزي‌ها از برگ آن‌ها به عنوان ماده غذايي استفاده نموده و مي­توانند به عنوان گياهان زينتي، براي پوشش سطوح سبز استفاده گردند.

چغندر برگي[21]

واريته‌اي از چغندر لبويي مي‌باشد كه به جاي توليد ريشه غده‌اي، توليد برگ نموده و ريشه كوچك باقي مي‌ماند. در دو رنگ ساقه‌سفيد و ساقه‌قرمز وجود دارد و در هر آب و هوايي رشد مي‌كند.

اسفناج[22]

محصول فصل خنك بوده و دماي تا 7 درجه زير صفر را تحمل مي‌كند. در مناطق گرمسير نيز رشد خوبي دارد. ارتفاع بوته آن 60-30 سانتيمتر است و به كود ازته فراواني نياز دارد.

كاهو[23]

بيش از 87 رقم كاهو وجود دارد كه علاوه بر استفاده خوراكي، استفاده دارويي نيز دارند. كاهو پرك، ساقه‌اي، پيچ گرد و پيچ معمولي مورد كشت وسيع قرار مي‌گيرند.

سبزي‌هاي پيازي و ساقه‌اي[24]: سبزي‌هاي پيازي متعلق به خانواده پيازها[25] هستند؛ مانند پياز، سير، موسير، تره فرنگي و تره ايراني. سبزي‌هاي ساقه‌اي مانند سيب زميني، كرفس، مارچوبه، كلم قمري و ريواس مي‌باشند.

پياز[26]

يكي از مهم‌ترين سبزي‌هاي دنيا بوده كه قدمتي 7000 ساله دارد. گياهي دوساله است كه در سال اول توليد پياز متورم مي‌نمايد. در بهار كشت شده و نور كافي نياز دارد.

سير[27]

خواص آنتي بيوتيكي دارد و به صورت وسيعي كشت مي‌گردد. محصول فصل خنك است و به يخبندان مقداري مقاومت دارد.

سبزي‌هاي غلاف‌دار[28]: دسته‌اي از سبزيجات هستند كه دانه‌هاي آن‌ها در داخل غلاف تشكيل مي‌گردد، مانند باميه، لوبيا سبز، لوبيا قرمز، لوبيا چيتي و نخود سبز كه اكثر آن‌ها از خانواده بقولات هستند.

نخود سبز (نخود فرنگي)[29]

دانه‌هاي آن استفاده خوراكي دارند، گياهي يك‌ساله مي‌باشد، ارقام پاكوتاه به ارتفاع 30 سانتيمتر و بالارونده به طول 2 متر دارد كه به قيم نياز دارد. نخود سبز مقاوم به سرما مي‌باشد.

باقلا سبز[30]

بومي كرانه درياي خزر است و گياهي يك‌ساله با اندامي راست و ساقه توخالي به ارتفاع حدود 5/1 متر مي­باشد. از گياهان فصل سرد است.

لوبيا سبز[31]

گياهي يك‌ساله مي‌باشد كه به سرما حساس است. انواع پاكوتاه، پابلند و بالارونده دارد كه نوع آخر به طول 2 متر مي‌رسد و به قيم نياز دارد.

سبزي‌هاي ريشه‌اي و غده‌اي[32]: اندام مورد استفاده در اين سبزيجات به ترتيب، ريشه متورم و ساقه متورم مي‌باشد. عمده‌ترين سبزي ريشه­اي، هويج و غده­اي، سيب زميني مي­باشد.

هويج[33]

گياهي دوساله مي‌باشد كه در سبزي‌ها به صورت يك‌ساله استفاده مي‌شود. توليد ريشه‌اي ضخيم، گسترده و عميق به رنگ نارنجي مي‌كند كه همان قسمت خوراكي آن مي‌باشد. از سبزي­هاي فصل خنک است و يخبندان را کمي تحمل مي­کند.

سيب­زميني[34]

کاشت آن سابقه طولاني دارد. از سبزي­هاي فصل خنک بوده، تابستان­هاي خنک را مي­پسندد.

همچنین می­توان تقسیم­بندی زیر را نیز برای استفاده از سبزیجات در نظر گرفت:

گياهان بالارونده:

گياهان بالارونده در باغ سبزيجات سبب مي‌شوند كه از فضا استفاده بهينه صورت گيرد. از نحوه رشد گياهان بالارونده مي‌توان براي ايجاد آرك در قسمت ورودي باغ سبزيجات بهره برد. گياهان بالارونده‌اي نظير انواع لوبياها، نخودفرنگي رونده، كدو و... وجود دارند كه مي‌توان در اين قسمت از آن‌ها استفاده كرد. يكي از خصوصيات گياهان بالارونده اين است كه به علت سريع‌الرشد بودن اكثر آن‌ها، مناظر تحت تأثيرشان به طور دائم در حال تغيير مي‌باشد.

گياهان معطر:

كاشت گياهان معطر از ديرباز در باغ‌هاي ايراني مرسوم بوده است. يكي از خصوصيات ويژه اين گياهان قابل درك بودن آن‌ها توسط افراد نابيناست و در افراد سالم نيز موجب درك بهتر و لذت بردن بيشتر از طرح مي‌شود.

همچنين مي­توان از اين گياهان در طراحي كاشت مكان­هايي كه داراي بوي نامطبوع هستند استفاده نمود.

گياهان معطر، گياهاني هستند كه برگ، شاخه، گل و يا ميوه آن‌ها داراي اسانس معطر باشد. اين گياهان در دو گروه طبقه‌بندي مي‌شوند:

1- گياهان داراي شاخ و برگ معطر؛ مانند:

برگ بو[35]، آرتميزيا[36]، گل خشك معطر[37]، شمعداني[38]، رزماري[39]، اسطوخودوس[40]، داوودي[41]، نعناع[42] و آويشن[43].

2- گياهان داراي گل‌هاي معطر؛ مانند:

محبوبه شب[44]، شب­بو[45]، گل محمدي[46]، ياس خوشه‌اي[47] و زعفران زينتي[48].

گياهان دارويي:

در طراحي باغ سبزيجات مي­توان از گياهان دارويي نيز استفاده نمود كه در ادامه به معرفي برخي از آن­ها اشاره شده است.

نعناع[49]:

اين گياه بومي اروپا و آسياست كه داراي ساقه‌هاي چهارگوش و برگ‌هاي معطر مي‌باشد. در درمان بيماري‌هاي مربوط به معده مؤثر مي‌باشد، خواص آرامبخشي دارد و عوارض سرماخوردگي را برطرف مي‌سازد. اين گياه قابليت كاربرد در مكان­هاي مرطوب باغ، مثل اطراف بركه و آبنما را نيز دارد.

بابونه[50]:

گياهي يك‌ساله است كه معطر نيز مي‌باشد و به ارتفاع 40-20 سانتيمتر مي‌رسد. براي بيماري‌هاي گوارش مفيد بوده و تقويت‌كننده اعصاب نيز مي‌باشد.

زعفران[51]:

منشاء اوليه آن شرق آسياست و در خراسان كشت وسيع دارد. داراي غده‌اي پيازمانند و گل زيبايي به رنگ بنفش مي‌باشد و ارتفاع متوسط آن در حدود 30 سانتيمتر است. قسمت مورد استفاده گياه كه به نام زعفران در بازار تجارت موجود است انتهاي خامه و كلاله گل (مادگي) مي‌باشد. مهم‌ترين خاصيت آن درمان افسردگي مي‌باشد. به عنوان آرام بخش، ضد اسپاسم، اشتهاآور و تقويت کننده معده نيز استفاده مي‌گردد.

 

منبع: خلیلی، یاسر و همکاران 1388. "باغ سبزیجات؛ ضرورتی نو در طراحی فضای سبز"، مقاله پوستری در همایش منطقه ای معماری و شهرسازی در کرانه جنوبی دریای خزر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد چالوس.


[1] Cabbages

[2] Cruciferae

[3] Brassica oleracea var. botrytis

[4] Brassica oleracea var. italica

[5] Brassica oleracea var. capitata

[6] Brassica oleracea var. gemmifera

[7] Fruiting Vegetables

[8] Solanaceae

[9] Cucurbitaceae

[10] Caspicum annum

[11] Lycopersicum escolentum

[12] Cucumis sativus

[13] Solanum melongena

[14] Cucurbita

[15] Cucurbita maxima

[16] Cucurbita moschata

[17] Cucurbita pepo

[18] Cucumis melon

[19] Citrullus lanatus

[20] Leafy Vegetables

[21] Beta vulgaris var.flavescens

[22] Spinacia oleracea

[23] Lactuca sativa

[24] Bulb & Stem Vegetables

[25] Alliaceae

[26] Allium cepa

[27] Allium sativum

[28] Podded Vegetables

[29] Pisum sativum

[30] Vicia faba

[31] Phaseolus vulgaris

[32] Root & Tuberous Vegetables

[33] Daucus carota

[34] Solanum tuberosum

[35] Laurus nobilis

[36] Artemisia abrotanum

[37] Helychrysum italicum

[38] Pelargonium Spp.

[39] Rosmarinus offisinalis

[40] Lavandula Spp.

[41] Chrysanthemum parttenium

[42] Mentha Spp.

[43] Thymus Spp.

[44] Cestrum nocturnum

[45] Mathiola incana

[46] Rosa damascena

[47] Syringa Spp.

[48] Crocus angustifolius & Crocus longiflorus

[49] Mentha Spp.

[50] Matricaria Spp.

[51] Crocus sativus